How `social´ is
Turkey?

Blog

Türkiye’de kıdem tazminatı reformu neden yapılmadı?

Bir önceki blog yazımızda sosyal politikada reform yapmanın zorluklarından bahsedip bu durumu Türkiye’de kıdem tazminatı örneği üzerinden açıklamıştık. 1936 yılında yürürlüğe giren kıdem tazminatı uygulaması, işverenin çalışana sözleşmenin bitiminden sonra toptan ödediği ücret olarak tanımlanabilir. Ayrıca Türkiye’de 60 ve 70’li yıllarda bu politika alanında yapılan genişletici reformlarla birlikte, kıdem tazminatı işsizlik maaşına denk olarak görülmeye başlanmıştır. 1980 sonrası dönemde çeşitli hükümetler bu alanda reform yapmak isteseler de 1983’den sonra hiçbir değişiklik yapılmamıştır. Bu blog yazımızda da kıdem tazminatı alanında neden reform yapılmadığını veya yapılamadığını tartışacağız.

Önde gelen refah devleti kuramlarından olan ‘güç kaynakları’ teorisini göre (power resources theory), işçi sendikaları ve merkez-sol partiler sosyal politikaların genişlemesi taraftarıyken, işveren grupları ve merkez-sağ sosyal politikalara yapılan yatırımların azalması taraftarıdır (Korpi 1983). Türkiye’deki kıdem tazminatı örneğinde ise işçi sendikalarının, politik partilerin ve işveren gruplarının söylemleri bu savı onaylar niteliktedir. Kıdem tazminatıyla alakalı olarak yapılmak istenen reformlar ya fon kurmak ya da tazmınatın miktarını azaltmak üzerine endekslenmiştir. Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK), Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TİSK) ve Hak İşçi Sendikaları Konfederasyonu (HAK-İŞ) gibi işçi sendikaları genellikle bu tip reformlara karşı gelmektedirler. Ancak Türkiye İşveren Sendikaları Konfederasyonu (TİSK), Türk Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (TÜSİAD), Müstakil Sanayici ve İşadamları Derneği (MÜSİAD) ve Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) gibi işveren grupları ise reforma sıcak bakmaktadırlar (Çelik 2015, MÜSİAD 1997, TÜSİAD 2009: 12, TISK 2016: 58). Politik partilerden de Anavatan Partisi (ANAP) ve Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP) gibi merkez-sağ partiler reform için sayısız girişimde bulunmuştur. Türkiye’nin son 35 yıl çoğunlukla merkez-sağ partiler tarafından yönetildiği ve bu dönemde işveren-işçi çekişmesinde genellikle güçlü olan tarafın işverenler olduğunu göz önünde bulundurulduğunda, kıdem tazminatında mevzubahis reformların çoktan uygulanmış olması gerektiği düşünülebilir.

Batı Avrupa ve Kuzey Amerika refah devletleri araştırmacıları politika sonuçlarını yurtiçi dinamiklere bağlarken, Latin Amerika, Afrika, Asya ve Ortadoğu’daki sosyal politikayı araştıranlar sıklıkla uluslarüstü dengelerin öneminden bahsetmektedir. Araştırmacılar özellikle Türkiye gibi yapısal uyum programlarını uygulayan ülkelerde ulusulararası finansal kuruluşların önemini vurguluyor. Belli durumlarda uluslararası finansal kuruluşların belirli sosyal politikalara (ör. şartlı nakit transferlerine) verdikleri destek bilinmektedir (Leisering 2019). Ancak kıdem tazminatı örneğinde Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) emek piyasasının esnekliğini kuvvetlendirmek için kıdem tazminatının azaltılmasını desteklemektedir (World Bank 1995: 89-90, Blanchard et al. 2013: 24-25). Dünya Bankası ve IMF’nin, örneğin kamu işletmelerinin özelleştirilmesi gibi politika önerilerinin Türkiye’de uygulandığı düşünüldüğünde kıdem tazminatı reformunun da çoktan yapılmış olması beklenirdi.

Refah devleti kuramlarına göre kıdem tazminatı reformunun Türkiye’de 80 sonrası dönemde yapılmış olmasını beklenirdi. Ancak reform gerçekleşmedi. Bu durum refah devleti reformlarının ne denli karışık olabileceğini göstermektedir. Literatürde kıdem tazminatı reformunun yapılamamasına dair kısa ve öz bir açıklama bulunmasa da bu durum ‘yeni refah devleti politikaları’ ışığında incelenebilir (Pierson 1996).

1990’lara kadar refah devletinin büyümesini açıklayan teorilerinin aynı zamanda refah devletinin daralmasını da açıklayabileceği düşünülürdü (Esping-Andersen 1990:33). Ancak 1990’lardan sonra refah devletinin daralmasının yıllardır bahsedilen refah devleti genişlemesinden farklı bir yol izlediği üzerinde durulmaya başlandı. Bu ‘yeni politikalar’ teorisine göre, geçmiş politikaların günümüzdekilere yön vermesi ve refah devletini küçülten politikaların seçmenler tarafından rağbet görmemesinden dolayı bu reformları gerçekleştirmek oldukça zordur (Pierson 1996). Kıdem tazminatı reformunun bir türlü yapılamaması da bu şekilde açıklanabilir niteliktedir (Özkan 2016). İşçiler ve işçi sendikalarının nezdinde kıdem tazminatının büyük bir önem teşkil etmekte olduğu düşünülürse, önemli bir seçmen kitlesinin reform fikrine karşı olduğu görülebilir. Bu sebeple, hükümetlerin seçim kaygısıyla bu alanda politika değişimlerinden kaçınmış oldukları da düşünülebilir. Böylelikle, yurtiçindeki güç dengeleri ve dış etkilere bakılarak reformun olası görülse de, kıdem tazminatının kurumsallaşması daraltıcı reformların gerçekleştirilmesini zorlaştırdı.

KAYNAKLAR

Blanchard, O, Jaumotte, F. ve Loungani, P. (2013) Labor Market Policies and IMF Advice in Advanced Economies During the Great Recession. IMF Staff Discussion Note, March 2013.

Çelik A. (2015) Dünyada ve Türkiye'de Kidem Tazminati Uygulamalari. Iktisat dergisi (530): 27-39.

Esping-Andersen, G. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Cambridge: Polity Press.

Korpi, W. (1983). The democratic class struggle. London, Boston: Routledge & Kegan Paul.

Leisering L. (2019) The Global Rise of Social Cash Transfers: How States and International Organizations Constructed a New Instrument for Combating Poverty. Oxford: Oxford University Press.

MÜSIAD (1997) Kidem Tazminati Fonu. Bir Model Önerisi. Istanbul: MÜSIAD.

Ozkan UR (2016). Welfare regime change - or lack of change - in unemployment compensation. International Journal of Social Welfare, 25(2), 126-135.

Pierson, P. (1996). The new politics of the welfare state. World Politics, 48(2), 143-179.

TISK (2016) 26. Genel Kurul Çalisma Raporu. Ankara: TISK.

TÜSIAD (2009) TISK, TOBB ve TÜSIAD'in Esneklik Konusundaki Ortak Görüs ve Önerileri (Gözden Geçirilmis Metin), 23 July 2009. available at: https://tusiad.org/tr/tum/item/2364-tisk--tobb-ve-tusiadin-esneklik-konusundaki-ortak-gorus-ve-onerileri (accessed: 12 December 2018).

World Bank (1995). World Development Report 1995: Workers in an Integrating World. New York: Oxford University Press.